Tag: framing

Media

Poortwachter van de Onwetendheid

Domicela Heijmeriks

Over AI, toegang en deuren die misschien nooit open zijn geweest

Het begon, zoals de meeste slechte ideeën beginnen, met een vraag waarvan ik dacht dat die hooguit vijf minuten van mijn tijd zou kosten.

Hoe vrij is een Nederlandse journalist in Syrië eigenlijk om te gaan en staan waar zij wil?

Een eenvoudige vraag. Geen valstrik, geen complot, geen Austin Tice, geen crowdfunding, geen Chris Klomp die in de verte op een fluitje blaast omdat iemand op internet iets kritisch heeft gezegd. Zelfs Dikkeboom zat (nog) niet boos te keffen op het digitale erf. Het was gewoon een vraag.

Google Gemini antwoordde verrassend verstandig.

Nee, een journalist beweegt zich in Syrië niet vrij door het land. Toegang hangt af van veiligheid, lokale contacten, machthebbers en omstandigheden ter plaatse. Wie langdurig in een gebied werkt dat wordt gecontroleerd door een regime, militie of gewapende beweging, ontwikkelt vanzelf relaties met de mensen die bepalen waar je komt, wie je spreekt en of je morgen nog steeds welkom bent.

Dat leek me een redelijke constatering. Ik schonk mezelf een kop koffie in en besloot een paar vragen verder te kijken. Achteraf gezien had ik beter moeten weten. Niet omdat Gemini ongelijk had, maar omdat de chatbot zich in minder dan een uur had ontwikkeld van een bedachtzame gesprekspartner tot iemand die Rena Netjes had uitgeroepen tot schoolvoorbeeld van captured journalism. Chris Klomp was ondertussen gedegradeerd tot “luidruchtige verdediger van de gevestigde orde”, terwijl ikzelf volgens de digitale wijsgeer vooral bekendstond als een soort calvinistische belastinginspecteur die permanent vraagt waar de bonnetjes gebleven zijn.

Dat laatste vond ik persoonlijk een tikje overdreven, want ik vraag heus niet altijd waar de bonnetjes zijn. Alleen wanneer er duizenden euro’s worden ingezameld voor een zoektocht waarvan niemand precies weet hoe die eruitziet. Kennelijk ben ik daarmee doorgeschoten in een ongezonde hang naar transparantie.

Wat vervolgens gebeurde was eigenlijk veel interessanter dan de oorspronkelijke vraag. Gemini begon namelijk dezelfde fout te maken als mensen. Dat klinkt misschien niet bijzonder, maar een groot deel van het huidige AI-debat draait juist om het idee dat kunstmatige intelligentie rationeler en consistenter zou redeneren dan wij. Na een klein uur concludeerde ik dat Gemini er vooral in geslaagd was een gemiddelde internetdiscussie te automatiseren.

Het begon allemaal nog heel voorzichtig, met disclaimers en waarschuwingen en uiteraard altijd de kleine lettertjes onderin waarin keurig wordt verteld dat AI fouten kan maken. Een verstandig voorbehoud, zo bleek later, al had ik op dat moment nog niet door dat Gemini zich zou ontwikkelen tot een digitale kroegfilosoof met een kwaaie dronk: aanvankelijk vriendelijk, vervolgens stellig en tegen sluitingstijd volledig overtuigd van het eigen gelijk waarvoor ieder bewijs ontbrak.

Aanvankelijk bleef Gemini nog netjes binnen de lijntjes. Er bestaat literatuur over access journalism, vertelde het. Daarna kwam source capture voorbij, gevolgd door embedded journalism en een handvol academici die zich vermoedelijk in hun graf zouden omdraaien als ze wisten wat er met hun werk gebeurde. Tot zover was er weinig aan de hand. Het probleem was dat Gemini gaandeweg dezelfde aandoening ontwikkelde als sommige mensen op sociale media: het begon een theorie te verwarren met een vaststaand feit.

Omdat er literatuur bestond over afhankelijkheid van bronnen, begon Gemini te doen alsof afhankelijkheid in deze specifieke situatie al bewezen was. Een paar vragen later had het zichzelf niet alleen benoemd tot onderzoeker, maar ook tot beoordelingscommissie, promotor en eindredacteur van een proefschrift dat nooit geschreven was.

Ik zag het voor mijn ogen gebeuren. Wat begon als een voorzichtige gedachte werd langzaam een mogelijkheid, daarna een waarschijnlijkheid en uiteindelijk een conclusie waar geen speld meer tussen leek te krijgen. Het enige probleem was dat onderweg nergens nieuw bewijs was opgedoken. Het was alsof ik naar een Scandinavische thriller op Netflix keek die alvast de ontknoping had uitgezonden terwijl de eerste aflevering nog moest worden opgenomen.

Het leukste moment kwam toen Gemini besloot iedereen een rol te geven. Alsof het niet alleen een analyse aan het maken was, maar ook alvast de casting voor de verfilming had geregeld. Rena Netjes werd de insider, een functie die vooral lijkt te draaien om informatie die niet gedeeld kan worden. Norbert Dikkeboom kreeg de rol van beheerder van vertrouwen, wat aanzienlijk indrukwekkender klinkt dan organisator van een crowdfundingsactie zonder zichtbaar plan. Chris Klomp werd de luidruchtige verdediger. Voor het eerst in ons gesprek produceerde Gemini een conclusie waar nauwelijks discussie over mogelijk was.

Voor mij had Gemini een functie bedacht die ergens lag tussen journalist, accountant en de Belastingdienst. Volgens de chatbot was ik de poortwachter van de verificatie. Dat klonk aanzienlijk beter dan “vervelende vrouw die blijft doorvragen”, dus ik besloot het te accepteren.

De redenering was steeds opvallend eenvoudig. Rena Netjes woonde eerst in Istanbul en nu weer in Syrië (dank, gulle gevers), kende mensen en had toegang tot plekken waar anderen niet kwamen. Voor veel mensen bleek dat voldoende. Ergens onderweg veranderde toegang van een journalistiek voordeel in een bewijsstuk. Wie toegang had, wist kennelijk meer dan anderen. En wie toegang had, moest haast wel iets kunnen wat de FBI, de CIA, diplomaten, onderhandelaars en de familie Tice zelf in dertien jaar niet was gelukt.

Dat was ook precies de val waar Gemini in trapte. Het begon met toegang als observatie en eindigde met toegang als bewijs. Alsof een open deur automatisch betekent dat er achter die deur ook daadwerkelijk iets te vinden is.

Wie toegang heeft tot het Kremlin weet nog niet wat Poetin denkt. Wie toegang heeft tot het Witte Huis weet nog niet wat er morgen gaat gebeuren, waarschijnlijk Trump zelf al helemaal niet. En wie toegang heeft tot Syrië beschikt niet automatisch over kennis waar inlichtingendiensten, onderhandelaars en de familie Tice al dertien jaar vergeefs naar zoeken. Tenzij natuurlijk de mensen die je toegang verschaffen beschikken over informatie waar de rest van de wereld al dertien jaar vergeefs naar zoekt. Maar dat zou betekenen dat de hele crowdfunding ergens op gebaseerd was, en laten we het nog even geloofwaardig en gezellig houden.

Toegang is hooguit het begin van een verhaal en niet het einde ervan.

Gemini bleek daar net zo gevoelig voor als mensen. Sterker nog, de chatbot werd gaandeweg steeds enthousiaster over zijn eigen theorie. Tegen het einde van ons gesprek legde hij mij uit dat de bloemenfoto’s op het Instagram-account van Rena Netjes eigenlijk een vorm van discursieve inbedding vormden.

Discursieve inbedding.

Ik zag opeens een stel geraniums in Damascus voor me in een treurige pot die zich afvroegen hoe zij verzeild waren geraakt in een academisch debat over journalistieke onafhankelijkheid. De geraniums zelf leken er overigens aanzienlijk minder van overtuigd dan Gemini.

Dat was het moment waarop ik hardop begon te lachen. Niet om Netjes, Klomp of Dikkeboom. Nou ja, niet meer dan anders, dus dan telt het niet.

Uiteindelijk deed Gemini namelijk niets wat mensen niet dagelijks doen. Het werd verliefd op zijn eigen theorie.

De mooiste vondst kwam pas aan het einde: Poortwachter van de Onwetendheid.

Een term die zo goed was dat ik heel even overwoog hem op een tegeltje te laten drukken en naar Team Tice te sturen.

Journalistiek was ooit bedoeld als poortwachter van de democratie. Claims controleren, verhalen toetsen en proberen te onderscheiden wat waar is en wat onzin. De poortwachter van de onwetendheid doet precies het tegenovergestelde. Die bewaakt niet de antwoorden, maar de vragen.

Waarom wil je dat weten?

Waarom vertrouw je ons niet?

Waarom ben je zo negatief?

Waarom moet alles openbaar?

Het zijn vragen die opvallend vaak opduiken wanneer iemand geen antwoord heeft op de oorspronkelijke vraag. Vaak bij mensen die journalistiek verwarren met een digitale versie van: “Lief dagboek, vandaag heb ik voor het ontbijt al met zes mensen ruzie gemaakt, dus het wordt een mooie dag.”

Misschien was dat uiteindelijk wel de belangrijkste les van het hele experiment. Niet dat AI soms uit zijn nek kletst, dat weet iedereen die er wel eens een vraag in heeft gegooid waarop het antwoord al bekend was. Niet dat journalisten feilbaar zijn, het zijn tenslotte ook maar mensen.

Maar dat toegang geen bewijs is.

Dat zou inmiddels een volstrekt logische constatering moeten zijn, maar lijkt het voor sommige mensen nog altijd een revolutionair idee.

Want toegang klinkt indrukwekkend. Het suggereert kennis en wekt de indruk dat iemand iets weet wat jij niet weet. Misschien is dat ook precies waarom mensen er zo graag in geloven.

Alleen blijft een deur die nooit opengaat uiteindelijk gewoon een muur. En hoe harder iemand blijft roepen dat hij de sleutel heeft, hoe groter de kans dat niemand ooit heeft gecontroleerd of er überhaupt een slot op zit.

Politiek

Wegkijken als beleid

Domicela Heijmeriks

Er zijn helaas veel problemen in de wereld. We zouden elke week een verklaring kunnen afgeven.

Aldus Rianne Letschert, in reactie op oproepen om een statement te maken over Iran en de samenwerking met een Iraanse universiteit.

Begin maart loopt Letschert in toga langs pro-Palestijnse demonstranten bij de viering van vijftig jaar Universiteit Maastricht. Ze is dan nog rector van die universiteit, lid van de Taskforce Antisemitismebestrijding en bruggenbouwer van naam. Een paar maanden later wordt ze informateur en wordt ze in de Taskforce vervangen.

In februari 2026 publiceert die Taskforce het rapport Gevangen in Vrijheden, dat concludeert dat onderwijsinstellingen meer moeten doen om de sociale veiligheid van Joodse studenten te verbeteren.

Op 16 maart zit Letschert als onderwijsminister aan tafel wanneer de bestuurder van de Joodse school Cheider in Amsterdam, na een aanslag op die school, premier Jetten laat weten diep teleurgesteld te zijn over het uitblijven van maatregelen.  Ook nu blijven concrete toezeggingen uit.

Vier functies, één naam en telkens hetzelfde resultaat, of beter: het uitblijven daarvan precies op de momenten waarop het ertoe doet.

Dat is niet gewoon pech. Dat is beleid.

Wat er in Maastricht gebeurde onder haar rectoraat leest als een stappenplan voor hoe je een probleem laat groeien zonder er ooit op te worden afgerekend, en er vervolgens carrière mee maakt.

De Syrische activiste Rawan Osman kon haar lezing niet afmaken omdat de sfeer zo dreigend was dat de politie moest ingrijpen. Een bijeenkomst met een Joodse spreker werd geweigerd omdat het bestuur ‘terughoudend’ zou zijn met externe sprekers, terwijl er wekelijks meerdere pro-Palestijnse activiteiten gewoon doorgang vonden en de actiegroep die daarvoor verantwoordelijk was een eigen kantoor op de campus kreeg.

Wat terughoudendheid precies betekent, lijkt niemand te weten.

De banden met Israëlische universiteiten werden bevroren en breed uitgemeten, terwijl de samenwerking met een Iraanse universiteit waar de Basij actief is gewoon doorliep, tot die stilzwijgend werd beëindigd.

De voorzitter van de Limburgse hoofdsynagoge schreef haar destijds, naar aanleiding van het interne onderzoek van de universiteit, dat het er niet op gericht leek om de waarheid boven tafel te krijgen, maar om de bestuurders vrij te pleiten. Haar reactie beperkte zich tot de constatering dat de lezing niet goed was voorbereid en begeleid, terwijl ze over de antisemitische uitingen zelf zweeg. Joodse studenten vroegen om concrete maatregelen en kregen geknik terug en een hand die werd vastgehouden, als vervanging voor beleid.

Dat was het.

Terwijl ze dit liet liggen, schreef Letschert intussen mee aan een rapport dat stelt dat instellingen hun best moeten doen om Joodse studenten meer veiligheid te bieden. Toen dat rapport verscheen, zat ze als minister aan tafel bij een gesprek waaruit opnieuw geen enkele toezegging voortkwam. De cirkel is rond, alleen niet voor de Joodse scholieren om wie het zou moeten gaan.

Aan diezelfde tafel zat op 16 maart ook bestuurder Herman Loonstein van school Cheider. Hij was daar niet om zijn emoties te uiten, maar om te horen wat de overheid doet om Joodse scholieren te beschermen. Dat hoorde hij niet. Wat hij wel hoorde, was dat antisemitisme vaker moet leiden tot aangifte en vervolging, en dat premier Jetten alles op alles wil zetten om via educatie mensen te laten inzien dat dit gewoon niet kan.

Via educatie.

Dit is hetzelfde onderwijssysteem waarin een derde van de jongeren niet goed genoeg kan lezen om mee te doen in de samenleving, waarin scholen al jaren worden omgebouwd tot plekken waar alles bespreekbaar is behalve het gebrek aan kennis. Datzelfde systeem gaat antisemitisme oplossen met een les en wat vrijgemaakt geld voor Holocausteducatie, wellicht gegeven door geschiedenisdocenten die eerst moeten uitleggen waarom dat onderwerp in hun klas niet altijd zonder weerstand kan worden besproken. Wie niet kan lezen, leert blijkbaar wél hoe hij moet samenleven.

Loonstein zei dat de ernstige problematiek van de Joodse bevolking door de overheid wordt gebagatelliseerd. Dat is de nette versie van wat er werkelijk is gezegd. Iedereen met een social media-account en twee functionerende hersencellen had allang kunnen zien dat antisemitisme een comeback maakt waar menig gecancelde artiest jaloers op zou zijn. Het is weer helemaal terug van nooit echt weggeweest.

Op 16 maart meldt AT5 dat de politie beelden deelt van verdachten van een aanslag op school Cheider. Diezelfde avond reageert iemand op X, goed voor bijna dertigduizend weergaven, dat de woorden aanslag en bom “voor een rotje in een regenpijp een choice zijn”. De ernst zit kennelijk niet in de daad maar in de terminologie, alsof je door de taal te verkleinen ook de werkelijkheid kunt terugbrengen tot iets dat er niet meer toe doet.

Dan volgt de reflex die altijd volgt: wie zich zorgen maakt is een moraalridder en wie bescherming vraagt stelt het zwaarder voor dan het is. En er is altijd Gaza, dat ene woord dat fungeert als vrijbrief om alles wat hier gebeurt weg te relativeren totdat er niets meer overblijft dat nog benoemd hoeft te worden, alsof angst bij een school iets is dat je kunt wegstrepen tegen leed elders.

Maar er is dus een school in Amsterdam waar politie en marechaussee permanent voor de deur staan. Niet voor een dag, maar structureel, als onderdeel van het dagelijks leven van kinderen die gewoon naar school willen gaan. Dat is geen maatregel meer, maar een erkenning van een werkelijkheid die zo ver is opgeschoven dat niemand nog weet waar de grens ooit lag, in een gebouw dat eerder de uitstraling heeft van een bunker dan van een school.

De vraag stelt zichzelf. Als dit nodig was bij een islamitische of christelijke school, met politie bij de ingang, met ouders die hun kinderen langs gewapende beveiliging naar binnen brengen, en met een publiek debat dat vervolgens discussieert over de vraag of het woord aanslag misschien wat zwaar is: hoe zou Nederland reageren? Waar collectieve schuld ineens geen probleem lijkt en kritiek moeiteloos wordt weggezet als whataboutism, zolang er maar één woord op tafel ligt dat alles relativeert.

We weten het antwoord, we weten het al jaren. En Rianne Letschert? Die schrok zichtbaar tijdens het gesprek en ging daarna naar huis, waar handen in 2026 nog altijd in onschuld gewassen kunnen worden en sprookjes blijkbaar gewoon blijven bestaan. Het kan wél.

Wegkijken als beleid | bronnen

Media

Negentien

Domicela Heijmeriks

Over een foto, een borgsom en het verhaal dat de kranten niet vertelden

Er staan zes mensen op de foto. Vijf vrouwen in donkergrijze teamshirts en één man in pak. Minister Tony Burke plaatste hem zelf op X. Op de foto staan Zahra Ghanbari, Fatemeh Pasandideh, Zahra Sarbali, Atefeh Ramezanizadeh en Mona Hamoudi: vijf namen, vijf gezichten en één foto.

Wat er niet op staat zijn de negentien andere vrouwen die op datzelfde moment onder politiebegeleiding naar het vliegveld van Gold Coast werden gereden.

Volgens ooggetuigen leek er een te huilen toen ze richting de bus liep. Volgens de keeper van het team, die een briefje schreef aan Iraniërs in Brisbane, waren hun familieleden in Iran al meegenomen en gegijzeld. Dat briefje staat in het AD, in een bijzin. De foto van Burke staat overal.

Het verschil zit niet in de ernst van wat er gebeurde, maar in wat een verhaal bruikbaar maakt voor nieuws. Zeven vrouwen die in Australië blijven vormen een succesverhaal. Negentien vrouwen die terugkeren vormen een tragedie zonder duidelijke dader. Een systeem dat vrouwen vooraf dwingt hun familie als onderpand achter te laten is daarentegen een verhaal waar bijna niemand het begin van wil maken.

Wat er gebeurde

Het Iraanse vrouwenvoetbalelftal speelde de Asia Cup in Australië. Bij de openingswedstrijd tegen Zuid‑Korea zongen een aantal speelsters het volkslied niet mee. In Iran werd dat vrijwel onmiddellijk als hoogverraad bestempeld. Op de staatstelevisie noemde presentator Mohammad Reza Shahbazi hun weigering het toppunt van schaamteloosheid en er werd openlijk aangedrongen op zware straffen.

Bij de volgende twee wedstrijden zongen ze wel mee en brachten een militair saluut. NRC noteerde dit en verbond er geen conclusie aan.

Na uitschakeling door de Filippijnen vroegen speelsters bescherming. Vijf kregen een humanitair visum. Later sloten zich nog twee anderen aan, maar één van hen keerde kort daarna toch terug. Ze had via teamgenoten contact gekregen met de Iraanse ambassade. De locatie van de zes overgebleven vrouwen moest daarop onmiddellijk worden gewijzigd.

De overige negentien vlogen terug via Kuala Lumpur, omdat het Iraanse luchtruim gesloten was door de oorlog.

Dat is het feitelijke verhaal. Alleen begint het echte verhaal eerder, en daar keken de meeste media liever niet naar.

De borgsom

Voor het toernooi moest de volledige spelersgroep een overeenkomst ondertekenen waarin stond dat niemand asiel zou aanvragen. Aan die belofte hingen hoge borgsommen, met familieleden in Iran als onderpand. Wie toch bescherming vroeg, wist precies wat haar thuisblijvende familie riskeerde.

De Volkskrant noemde dit. Het AD ook, met een toelichting van Iran‑analist Damon Golriz van het Haagsch Instituut voor Geopolitiek, die bevestigde dat dit een vaste werkwijze is van het regime bij internationale sportdelegaties. Geen van beide kranten behandelde het als het centrale feit van het verhaal.

Dat valt op, want het maakt de terugkeer van de negentien vrouwen begrijpelijk op een manier die het woord vrije keuze nauwelijks nog dekt. Wie haar kinderen of ouders als onderpand heeft gegeven, maakt geen vrije keuze. Ze voert een berekening uit, een berekening die het regime al voor haar heeft gemaakt voordat de eerste bal is aangeraakt.

Wie wat schreef

Alle media volgden grofweg dezelfde lijn: het verhaal van de zeven speelsters die in Australië bleven werd groot, de negentien die terugkeerden bleven klein. Alleen verschilde de manier waarop.

NRC maakte er een diplomatiek schouwspel van. Trump verscheen als externe drukfactor, Australië stond in de hoofdrol en vijf vrouwen werden gered. De borgsom ontbrak volledig. Dat negentien vrouwen onder begeleiding werden afgevoerd terwijl er één leek te huilen bleef onvermeld. NRC koos een frame en vulde dat frame van begin tot eind.

De Volkskrant schreef het als een teamdrama. De selectie valt uiteen, speelsters maken keuzes onder druk en de menselijke kant krijgt ruimte. De borgsom stond er wel, net als het feit dat aanvoerster Ghanbari eerder was geschorst nadat haar hijab tijdens een wedstrijd was afgegleden. Maar de krant schreef in twee lagen: het nieuws over de achterblijvende speelsters snel en prominent, de structurele context langzamer en lager in het stuk. Een lezer die doorlas wist meer dan een lezer die vluchtig las, en de meeste lezers lezen vluchtig.

Het AD had het scherpste detail, het briefje van de keeper, maar verpakte het als een dilemma. De vraag werd of Australië genoeg had gedaan, alsof het probleem een gebrek aan westerse daadkracht was en niet een Iraans systeem van familiegijzeling.

Trouw plaatste het in historisch perspectief. Sporters die internationale toernooien gebruiken om te ontsnappen aan repressieve regimes vormen een patroon van decennia. Dat perspectief is waardevol, maar in dat grotere verhaal verdwenen de vrouwen uit beeld. Het SOS‑signaal vanuit de bus, dat Trouw als enige noteerde, bleef staan als een losse observatie.

De Telegraaf maakte er een thriller van. Spanning, onzekerheid, onverwachte wendingen en chaos rond het hotel bepaalden de toon. De politieke achtergrond bleef aanwezig maar vooral als decor.

Internationaal

Ook internationaal werd hetzelfde verhaal verteld, maar met andere accenten.

Associated Press was het meest volledig. Zij schreven als enige dat één speelster eerst bescherming vroeg en daarna toch terugkeerde nadat ze via teamgenoten contact had gekregen met de Iraanse ambassade. De zes overgebleven vrouwen moesten onmiddellijk worden verplaatst. Dat detail laat zien hoe het systeem werkt: niet met geweld op het vliegveld, maar via druk binnen het team zelf.

De BBC en CNN kozen een andere ingang. Beide openden hun stukken met Donald Trump. Dat hij een jaar eerder Iraniërs, inclusief LHBT‑personen die gevaar liepen, had laten deporteren via zijn eigen asielstop kreeg aanzienlijk minder aandacht. Het telefoontje van Trump aan de Australische premier Anthony Albanese kreeg juist veel ruimte, waardoor Trump in meerdere verhalen alsnog de rol van redder kreeg toebedeeld.

The Guardian schreef het als een mensenrechtenverhaal. Al Jazeera plaatste het in geopolitieke context. The Times of Israel benadrukte vooral het veiligheidsrisico. In elk van die verhalen bleef het systeem van borgsommen een detail en nooit het beginpunt.

Geen van deze stukken was feitelijk onjuist. Maar net als in de Nederlandse berichtgeving begon het verhaal vrijwel nergens bij het mechanisme dat deze hele situatie mogelijk maakte.

Het patroon

Wie de Nederlandse en internationale berichtgeving naast elkaar legt, ziet een opvallend patroon. Nederlandse kranten schreven over een team dat uiteenvalt, over diplomatie en over een regering die bescherming bood. Internationale media schreven over geopolitiek, over Trump, over activisten en over veiligheid.

Het lijken verschillende verhalen, maar ze beginnen allemaal op dezelfde plek: bij het moment waarop de vrouwen bescherming vroegen, of bij de foto waarop vijf van hen naast een Australische minister staan.

Dat is een logisch begin voor een nieuwsverhaal. Daar gebeurt iets zichtbaars.

Alleen begint het werkelijke verhaal eerder, namelijk op het moment dat een sporter een contract moet tekenen waarin staat dat zij geen asiel zal aanvragen terwijl haar familieleden in Iran achterblijven als garantie. Vanaf dat moment bestaat de keuze tussen blijven en terugkeren in feite niet meer.

Wat de borgsom betekent

Als een regime vrouwen alleen internationaal laat spelen wanneer zij vooraf schriftelijk beloven niet te vluchten, met hun families als onderpand, dan is de vraag niet of zeven speelsters dapper genoeg waren.

De vraag is waarom internationale sportorganisaties dat systeem überhaupt accepteren.

De AFC zweeg. FIFA stuurde een verklaring waarin stond dat de veiligheid van de speelsters prioriteit had. Craig Foster zei dat geen enkele sportfederatie haar atleten als gijzelaars mag behandelen, maar hij sprak als individuele activist en niet namens een instituut dat iets kan afdwingen.

Welke garanties de AFC had gevraagd voordat Iran tot het toernooi werd toegelaten, is in geen enkel stuk gesteld. Dat is een opvallende stilte voor een sportwereld die doorgaans luid spreekt over waarden, fair play en internationale solidariteit.

Blijkbaar geldt dat riedeltje alleen zolang niemand de verkeerde vraag stelt.

Negentien vrouwen

De negentien vrouwen zijn nu ergens in Iran. Hun namen zijn niet gepubliceerd. Wat hun families is overkomen, is niet bekend. Of het regime de borgsommen heeft opgeëist of families zijn vrijgelaten of vastgehouden is nergens zichtbaar onderzocht. Met de huidige oorlog, machtsverschuivingen en de toenemende wetteloosheid in delen van het land is het bovendien bijna onmogelijk om onafhankelijk te verifiëren wat er gebeurt.

Dat is precies hoe het systeem werkt en waar het op vertrouwt. Het bewind in Iran hoeft niets te doen zodra de vrouwen terug zijn. De stilte doet het werk. Zonder namen, zonder berichten en zonder beelden is er geen verhaal. Zonder verhaal ontstaat er ook geen druk.

De borgsom koopt dus niet alleen gehoorzaamheid vooraf. Hij koopt ook de geopolitieke stilte achteraf.

Atefeh Ramezanizadeh, een van de vijf die bleef, schreef op Instagram dat ze treurt om de speelsters die zijn teruggekeerd. Ze schreef dat ze hen mist en dat het een keuze was die niemand had mogen hoeven maken.

Die zin had het verhaal kunnen zijn. In plaats daarvan werd het een citaat in een stuk over Burke en Trump.

De foto

De foto bestaat uit zes mensen en uit wat er niet op staat. Ze lachen. De minister staat in het midden. Vijf vrouwen dragen het shirt van een elftal dat inmiddels over twee continenten verspreid is.

Het is een uitstekende foto voor een succesverhaal. Succesverhalen zijn zelden onwaar, maar ze zijn meestal onvolledig. En die onvolledigheid is nooit echt neutraal: ze laat zien wie we bereid zijn te tellen als winst en wie we laten verdwijnen zodra de persconferentie voorbij is.

De borgsommen waren geen geheim. De gegijzelde familieleden waren geen geheim. Het briefje van de keeper was geen geheim. Ze stonden in de bronnen, in bijzinnen, wachtend tot iemand ze centraal zou stellen.

Dat is niet wat er gebeurde.

Negentien | bronnen

Onderwijs

“Het gaat helemaal niet zo slecht”

Domicela Heijmeriks

En andere geruststellende sprookjes over de staat van het onderwijs

Johannes Visser heeft de cijfers gezien, de rapporten gelezen, de grafieken bestudeerd en komt toch tot die conclusie. Dat is knap. Want wie diezelfde cijfers ziet, diezelfde rapporten leest en diezelfde grafieken bestudeert, kan maar tot één conclusie komen. Het gaat wél zo slecht.

Niet even, niet een beetje, maar structureel en al jaren.

Visser hangt zijn verhaal op aan een negativiteitsbias. Alsof dalende leesvaardigheid, dalende rekenresultaten en groeiende ongelijkheid vooral een kwestie van perspectief zijn. Alsof de Inspectie, de OESO, leraren en leerlingen last hebben van een collectieve somberheid. Alsof feiten zich laten wegpraten met een goed verhaal.

Maar feiten zijn koppig. Ze blijven liggen, hoe vaak je ze ook probeert weg te relativeren.

Iedereen die nog één keer met een serieus gezicht over negativiteitsbias begint, zou verplicht eens een weekje moeten meedraaien.
Niet op een gymnasium met lezende leerlingen en ouders met een Museumkaart, maar op basis en kader in een gemiddelde stad, met volle klassen, hoofden vol problemen en een systeem dat zichzelf heeft uitgehold.

Ik heb drie jaar voor de klas gestaan, als zij-instromer. Drie jaar zag ik hoe een systeem dat ooit bedoeld was om kennis over te dragen veranderde in een welzijnsfabriek, waarin alles leuk en inclusief moet zijn en presteren ondergeschikt is geworden aan reflecteren. De totale desinteresse voor alles wat niet op TikTok of Instagram staat werd ondraaglijk. Klassen met meer diagnoses dan leerlingen, vol rugzakjes en verwijzingen. Ellende achter de voordeur waar scholen zich liever niet aan wagen. Leerlingen die geen zin hebben om zelfs maar een hoofdstuk te lezen, coaches die knuffelen en ouders die je er gratis bij krijgt.

Ouders die geen mail openen, geen post lezen, niet op gesprek komen en de telefoon niet opnemen, om vervolgens woedend te zijn als hun kind zakt.

Ouders die elke dag mailen, ontkennen dat hun kind iets verkeerd doet, indoctrinatie roepen zodra je actualiteit behandelt, huiswerk maken voor hun kind en vervolgens een luisterend oor krijgen.
Want de echte ratrace voor scholen is die om de leerling, niet vóór de leerling.

Dat is geen negativiteitsbias. Dat is dagelijkse praktijk. Tenzij je in je wollige bubbel zit.

Onderwijs als welzijnsproject

En dan de scholen zelf. Vroeger had je een mentoruur, nu heb je coaching. Niet af en toe een gesprek, maar een dagelijks ritueel van aai over de bol, dagopeningen, check ins en check outs, reflectieformulieren, ontwikkelgesprekken en elke twee weken een verplicht coachgesprek waarin vooral niet gesproken mag worden over cijfers, niveau, inzet of discipline, maar over gevoel.

Hoe voel je je. Waar loop je tegenaan. Wat heb je nodig.

Nooit de vraag waarom je niet leest, waarom je geen moeite doet en waarom je niet oefent.

Onderwijs is therapie geworden. Waar de leerling klant is, de ouder koning en de recensies op Google leidend. En therapie? Dat is geen onderwijs.

In die wereld is het logisch dat iemand kan schrijven dat het eigenlijk best meevalt. Dat het vooral framing is. Dat de cijfers stabiel zijn. Dat kinderen ook buiten school leren. Misschien in een omgeving vol hoogopgeleide ouders die hun kinderen meenemen naar musea, elke avond voorlezen en aan tafel het nieuws bespreken. Dan zal het allemaal best meevallen, met een vwo advies en een categorale school op fietsafstand.

Dat is de bubbel.

Daarbinnen is onderwijs een welzijnsproject. Inclusief, veilig en leuk. Niemand mag falen, niemand mag afhaken, niemand mag zich dom voelen. Inspanning is verdacht, discipline is autoritair en kennis elitair.

Buiten die bubbel zitten de cijfers. Een derde van de jongeren kan niet goed genoeg lezen om mee te doen in de samenleving. Vmbo en mbo lopen leeg op taal, leraren vallen om en scholen verzuipen in zorg, administratie en schijnoplossingen.

Dat is geen kwestie van beter meten. Dat is een kwestie van beter wegkijken. En precies daar begint de crisis. Niet bij de media en ook niet bij negativiteitsbias, maar bij het idee dat onderwijs vooral leuk moet zijn zodat iedereen mee kan doen.

Dat idee heeft het onderwijs leeggezogen.

Onderwijs is geen gezelligheid. Onderwijs is geen coaching. Onderwijs is geen Instagramvriendelijke ervaring.

Onderwijs is confrontatie met wat je nog niet kunt. En dat mag schuren, bijten en zeer doen. Je mag er zelfs moeite voor moeten doen, als leerling.

De geruststelling ontmanteld

Wie dat niet wil erkennen, kan rustig blijven schrijven dat het eigenlijk best meevalt.

Een paar uitspraken uit het onderwijssprookje van Visser verdienen het om naast de onderzoeken te worden gelegd.

“Slecht nieuws verkoopt beter. Zelfs aan mensen die zeggen liever goed nieuws te lezen.”

Dit is geen journalistieke scherpte, dit is afleiding. Alsof de Inspectie, de sector, de wetenschap en internationale vergelijkingen alleen bestaan om weg te wuiven zodra het over Nederland gaat. Alsof cijfers een gevoel zijn.

Maar je zakt niet van tweede achter Finland naar een plek boven Griekenland omdat leerlingen zich ineens wat minder vrolijk voelden tijdens een toets. De daling is geen gevoel, de achterstand geen framing en de ongelijkheid geen narratief. Ze zijn meetbaar en ze worden groter.

“Er wordt meer onderzoek gedaan.”

De klassieke geruststelling. We zien meer omdat we beter meten. Maar beter meten verklaart geen achteruitgang. Het verklaart geen internationale daling en niet waarom steeds meer jongeren onder het minimale niveau zakken.

“Het ministerie heeft onrealistische verwachtingen.”

Een handige verschuiving. Niet waarom een groeiende groep de basis niet meer haalt, maar waarom de lat zo hoog ligt. Het probleem is dat basale vaardigheden geen vanzelfsprekendheid meer zijn. Een streefniveau heet plotseling een onhaalbare eis, terwijl het vroeger de norm was.

We vragen ons af of we wel genoeg doen voor het welzijn van de leerling, maar niet of we wel genoeg doen voor hun toekomst.

“Leerlingen doen niet altijd hun best als je ze toetst.”

Dat klinkt mild en het is een handig excuus.
Wat is er eigenlijk mis mee om te verwachten dat leerlingen wél hun best doen.
Dat niet alles leuk hoeft te zijn en dat je soms gewoon iets moet doen, ook als je er geen zin in hebt.

We hebben een omgeving gecreëerd waarin inspanning verdacht is, discipline autoritair en kennis elitair. Dan haken niet alleen leerlingen af, dan raak je een hele generatie en daarmee de samenleving kwijt.

Dat is geen negativiteitsbias.
Dat is beleid.

“Kinderen leren taal en rekenen niet alleen op school, maar de hele dag door.”

Precies. Als ze thuis boeken hebben, ouders die voorlezen en een omgeving waar taal en kennis waarde heeft.
Maar wat als school de enige plek is waar dat kan gebeuren en we die plek hebben omgebouwd tot een ruimte waar inzet een vies woord is en elk gesprek over cijfers wordt vermeden.

In die bubbel wonen Wolfje en Sterre, met een categorale school om de hoek, musea in het weekend en een tafel waar elke avond het nieuws wordt besproken.
Voor hen gaat het misschien inderdaad best goed. Voor de rest verdwijnt het laatste vangnet.

“Schoolkinderen kunnen prima lezen en rekenen.”

Dit is geen optimisme maar ontkenning. Wie dit schrijft terwijl alle alarmbellen afgaan, heeft per ongeluk de cijfers van Finland met Nederland verwisseld.

Alsof we ons druk maken om niets.
En een schop na voor de leraren die aan de bel trekken.
En voor de leerlingen, die wél willen maar nu niet meer kunnen.
En voor de ouders die proberen hun kinderen boven water te houden in een systeem dat hen heeft laten vallen.

En nu?

En precies daar begint de ellende. De crisis is reëel. De oplossingen zijn bekend. Wat ontbreekt, is de wil om te handelen. Hoelang blijven we nog toekijken terwijl een hele generatie achterblijft.

Johannes Visser wil lezers aan het denken zetten over onderwijs. Dat is zijn missie. Hij is correspondent Onderwijs en staat zelf voor de klas. En toch schrijft hij dat het eigenlijk best meevalt. Niet omdat hij het niet ziet, maar omdat hij ervoor kiest om het kleiner te maken dan het is.

En zolang we dat normaal blijven vinden, verdient niemand het om te zeggen dat het “wel meevalt”.

Het gaat helemaal niet zo slecht | b r o n n e n

Opinie

Iran, maar dan graag via Israël

Domicela Heijmeriks

Over selectief activisme en het wegkijken terwijl Iraniërs vechten voor hun vrijheid

Vorig jaar schreef ik over Iran als een land waar vrouwen die uit de pas lopen worden bestraft met verkrachting, zweepslagen en de galg. Dat stuk ging niet over incidenten, maar over een systeem. Over een staat die geweld inzet als bestuursvorm en het lichaam van vrouwen gebruikt om gehoorzaamheid af te dwingen. Geen ontsporing, maar een meedogenloos beleid.

Wat we nu zien, is wat er gebeurt wanneer datzelfde systeem zich niet meer beperkt tot vrouwen, maar iedereen raakt die nog durft te spreken. Niet alleen volwassen mannen, maar ook schoolmeisjes, jongens, oude vrouwen. Iedereen die weigert te zwijgen.

Dit gebeurt nu. In Iran wordt op dit moment geschoten op mensen die de straat op gaan omdat ze hun vrijheid opeisen. Het gaat allang niet meer alleen om de verplichte hijab of de positie van vrouwen. De munt is ingestort, prijzen rijzen de pan uit, lonen zijn niets meer waard. Winkels sluiten uit protest, universiteiten lopen leeg en demonstraties breken uit in tientallen steden.

De reactie van de staat is niet terughoudend en niet aarzelend. Veiligheidstroepen schieten met scherp. De Revolutionaire Garde wordt ingezet. Het internet wordt vrijwel volledig afgesloten. Alleen via Starlink bestaat nog een mogelijkheid om beelden en berichten naar buiten te krijgen. Ja, van Musk. Bespaar me de morele bijsluiters. Zonder die verbinding blijft alles onzichtbaar.

Dat is geen technisch probleem en geen poging tot rust. Het is een bewuste keuze om zicht weg te nemen terwijl het geweld doorgaat. Wie niets ziet, kan later zeggen dat hij het niet wist. Waar hebben we dat eerder gehoord?

De beelden zijn er. Lichamen liggen in lijkzakken in mortuaria en op binnenplaatsen. Families zoeken tussen de zakken naar hun kinderen, hun partners, hun broers. Mensenrechtenorganisaties spreken over honderden doden en meer dan tienduizend arrestaties. Die aantallen liggen waarschijnlijk hoger, juist omdat communicatie is afgesneden en onafhankelijke controle wordt tegengewerkt. Gewonden mijden ziekenhuizen uit angst om daar alsnog te worden opgepakt. Rouw mag alleen onder toezicht.

Dit is geen verlies van controle.
Dit is controle.

De stilte

Accounts, commentatoren en activisten die maandenlang onafgebroken spreken over Gaza, genocide, kolonialisme en historische schuld, laten Iran grotendeels liggen. Niet omdat zij het nieuws missen, maar omdat Iran geen vanzelfsprekende plek krijgt in hun morele reflex. Het past niet in het verhaal dat al klaar ligt. Het schuurt. Het vraagt om een positie die niet vooraf is uitgeschreven.

Er is geen “people of Iran”. Geen collectieve kreet die viraal gaat, geen morele paniek die zichzelf versterkt. Er wordt geen rode lijn getrokken, niemand plakt zich vast of gaat in een station zitten. Dat is gedoe en bovendien is het koud en oncomfortabel om nu op een stenen vloer of trap te zitten.

Er zijn ook geen vlaggen, geen activisten die met hun gezicht half verborgen achter een balaclava iets mompelen over mensenrechten. En laten we eerlijk zijn: de universiteitsgebouwen staan er nog. Niet gesloopt, niet bezet. Voor tentjes, spandoeken en kamperen geldt blijkbaar dat het weer moet meewerken. Verontwaardiging blijkt voorwaarden te hebben – en comfort staat hoog op het lijstje.

Wat er wél verschijnt, zijn andere gesprekken. Draadjes over alledaagse keuzes, persoonlijke ergernissen, het gemak of ongemak van consumptie, reizen en routines. Niets verkeerds op zichzelf, maar veelzeggend in dit moment. Waar dagenlang onvermoeibaar berichten konden worden gedeeld over Gaza, waar elke ontwikkeling werd geduid, versterkt en herhaald, valt het gesprek over Iran stil. Terwijl daar mensen worden neergeschoten, opgepakt en van het internet afgesneden, verschuift hier de aandacht naar het veilige en het herkenbare. Geen standpunt innemen blijkt ook een standpunt.

Dat is geen onschuldige afleiding. Het is een keuze.

Het moment waarop Iran wél verschijnt

Dat verandert pas wanneer het onderwerp Iran koppelingen aan Israël en de VS krijgt. Zodra het regime zelf begint te wijzen naar de Verenigde Staten en Israël als veroorzakers van het geweld, verschijnt Iran ineens wél in posts op sociale media. Als geopolitiek schaakstuk, welteverstaan. Niet als land waar burgers worden neergeschoten, maar als bewijsstuk in een bestaand debat dat al lang draait om iets anders.

Plots gaat het over CIA, Mossad, zionistische lobby’s en buitenlandse inmenging. Demonstranten worden herleid tot marionetten. De naam Pahlavi duikt op als afleiding, niet om Iraniërs te beschermen, maar om het gesprek te verplaatsen. Iran wordt niet verdedigd, maar gebruikt.

Dit is geen interpretatie. Het is timing.

Wat er gezegd wordt terwijl Iraniërs in opstand komen?

“In Nederland heeft de zionistische lobby een comité ‘voor Iran’ opgericht om sympathie te wekken voor de terugkeer van de sjah.”

“Wie nu over Iran praat zonder Israël te noemen, mist de kern.”

“Deze protestgolf gaat niet over mensenrechten, maar over geopolitieke belangen van de VS en Israël.”

“Het is cynisch dat mensen die eerder genocide in Gaza goedpraatten nu ineens huilen over Iran.”

“Demonstranten in Iran zijn marionetten van CIA en Mossad.”

“De media laten alleen gewelddadige beelden zien omdat dat past in hun anti-Iran agenda.”

“Veel Iraniërs steunen het regime, maar dat wordt bewust niet getoond.”

“Hoe een islamitisch land zichzelf bestuurt, is geen westerse zaak.”

Alle citaten zijn afkomstig uit openbare posts op sociale media (10–12 januari 2026). Volledige bronverwijzingen staan onder dit artikel.

Regimes en hun echo in het Westen

De ayatollahs geven hun regime graag een stem uit het Westen, om ook daar publiek te bedienen. Westerse woorden geven legitimiteit aan een verhaal dat intern met geweld wordt afgedwongen.

Een van die echo’s was in 2024 Jan Tervoort. Niet als journalist of deskundige, maar als sociale-mediafiguur die zijn zichtbaarheid vrijwel volledig ontleent aan X. Buiten dat platform heeft hij geen noemenswaardige stem en zelfs daar blijft zijn bereik beperkt. Hij liet zich inzetten om te spreken over Israël en vermeende zionistische netwerken. Niet over repressie in Iran, niet over executies of gevangenissen, maar over alles wat het regime goed uitkwam.

Over mensenrechten in Iran is hij elders helder: “Neuh, ik hou me niet echt bezig met mensenrechten in Iran. Het leven is keuzes maken.”

Dat hij daar toen sprak en nu zwijgt, is geen toeval. Het laat zien welk onderwerp zijn volle aandacht krijgt en welke mensenrechten er niet toe doen.

Iraanse stemmen

Terwijl dit alles gebeurt, spreken Iraniërs zelf. Journalisten en activisten laten zien hoe het internet wordt afgesloten, hoe mensen massaal worden opgepakt en hoe snelle executies dreigen. Ze waarschuwen dat het klakkeloos overnemen van het verhaal van het regime levens kost, omdat het geweld legitimeert en steun van buitenaf ondergraaft.

Die stemmen zijn er. Ze zijn duidelijk en volhardend. Ze vertellen over families die hun doden niet mogen begraven zonder toestemming, over gevangenen die verdwijnen, over jongeren die worden opgepakt omdat ze een video delen of iets roepen op straat. Ze blijven spreken, ook nu alles erop is gericht hen het zwijgen op te leggen.

Maar deze stemmen bereiken vooral mensen buiten de bubbel die zichzelf graag anti-imperialistisch noemt. Het probleem is geen gebrek aan informatie, maar een gebrek aan bereidheid om te luisteren zodra de boodschap niet past in een vertrouwd verhaal.

Wat dit doet

Dit alles is niet neutraal. Wegkijken is een keuze en die keuze heeft gevolgen. Selectief activisme ontneemt Iraniërs internationale steun op het moment dat die het hardst nodig is. Het versterkt het narratief van een regime dat zich als slachtoffer presenteert, terwijl het zijn eigen bevolking neerschiet. Het maakt geweld onzichtbaar door het te verklaren in plaats van het te benoemen.

Iraans verzet wordt zo twee keer uitgewist. Eerst door een staat die schiet, censureert en begraaft. Daarna door activisten die alleen spreken wanneer een crisis past binnen hun vaste morele kader en zwijgen zodra dat kader schuurt.

Iran is geen decor en geen verlengstuk van een ander conflict. Het is geen bijzaak en geen kapstok voor morele zelfprofilering. Het is een land waar nu burgers worden doodgeschoten omdat ze weigeren te verdwijnen.

Wie dat verkleint of verplaatst, maakt een keuze. Niet voor nuance, maar uit gemakzucht. En precies op dat gemak rekent dit regime.

Dit is het moment waarop selectief activisme door de mand valt.

Iran, maar dan graag via Israël | b r o n n e n

Sociale media

Zou u haar doen?

Domicela Heijmeriks

Ik heb niets met de SP. Verre van zelfs. En nee, de toon van Bart Nijman is niet de mijne. Ik lees zijn nieuwsbrief soms, ben het er af en toe mee eens en klik net zo vaak weer weg. Dat is niet het punt. Het punt is wat er gebeurt zodra iemand het waagt om buiten de eigen kring te schrijven.

De aankondiging was onschuldig. Renske Leijten gaat columns schrijven voor de nieuwsbrief van Bart Nijman. Haar eerste bijdrage was geen pamflet of provocatie, maar een eenvoudige introductietekst. Persoonlijk van toon, zoekend en reflecterend. Over identiteit na de politiek, over tijd nemen, over het gevaar van hokjesdenken en tribalisme.

En toen ging de bubbelbühne los.

Niet omdat men haar tekst aandachtig had gelezen. Dat bleek al snel. De reacties gingen niet over wat ze schreef, maar over waar ze het schreef. Over met wie ze in één adem genoemd kon worden. Schuld door associatie, zonder omwegen en zonder rem.

De labels vlogen in het rond. Racisten. Genocideverheerlijkers. Waardeloze stukjesschrijvers. Wandelend hakenkruis. Racistisch schuim der natie. Er werd niet geciteerd, niet geanalyseerd en niet weerlegd. Het oordeel was er al. De inhoud was overbodig.

De hypocrisie zit niet alleen in wat er werd gezegd, maar in wie het zei en hoe het werd gepresenteerd. Met de zin “Zou u haar doen?” suggereerde Lotfi El Hamidi dat dit de vraag was die Bart Nijman zijn abonnees had moeten stellen voordat Renske Leijten mocht schrijven. Een walgelijke uitspraak, de eerste keer ook al. In 2010. Seksistisch, reducerend en onthullend. Alsof seksuele beoordeling de juiste maatstaf is voor toegang tot het debat. Alsof dát de norm is waar men zich druk over zou moeten maken. Het archief fungeert hier als hulpje voor verontwaardiging die inhoudelijk nog niet op eigen benen kan staan.

Wat het extra wrang maakt, is dat dezelfde auteur zich ook graag presenteert als iemand die waarschuwt voor ontmenselijking en het vastpinnen van mensen op labels. In een interview met De Groene Amsterdammer noemt hij de Koran zijn favoriete boek, geroemd om de mystiek en de subtiliteit van taal. Dat staat er allemaal keurig. Wie zich graag beroept op subtiliteit en mystiek, maar uitkomt bij “Zou u haar doen”, laat zien hoe dun dat laagje beschaving soms is.

Wat hier zichtbaar wordt, is de bubbelbühne in volle glorie. Een morele kring waarin instemming wordt beloond en twijfel wordt afgestraft. Het beeld van de deugdende veren die in elkaars derrière verdwijnen is misschien vilein, maar treffend. Zo werkt deze kring. Wie applaudisseert, hoort erbij. Wie om onderbouwing vraagt, wordt verdacht.

Dat beroep op argumenten is ondertussen puur decoratief. Er wordt gezegd dat het om argumenten zou moeten gaan en niet om clicks, terwijl er geen enkel argument volgt. Wie wél vraagt waar beschuldigingen op gebaseerd zijn, krijgt geen antwoord maar een sneer. Of een blokkade. Of allebei.

Opvallend is wie dat doen. Niet alleen anonieme roeptoeters, maar ook mensen zoals Nadia Bouras, universitair docent, die anderen de maat nemen over debatcultuur terwijl zij zelf elke inhoudelijke vraag ontwijken. Het woord argument wordt ingezet als moreel accessoire, terwijl kritiek wordt afgedaan met “zout toch op” of “je gaat je goddelijke gang maar”. En als iemand het niet eens is met die kwalificaties en durft te vragen waar Bouras zich op baseert, volgt een antwoord als: “Steek die vinger maar ergens waar het licht niet schijnt. En ga wat nuttigs doen.” Einde discussie.

Het is een gesloten systeem. Binnen de bubbel wordt het eigen gelijk bevestigd. Daarbuiten volgt geen gesprek, maar een vonnis. Niet lezen, maar labelen. Niet weerleggen, maar uitsluiten. Vrijheid van meningsuiting, zolang het de juiste is.

Ironisch genoeg sluit dit naadloos aan bij wat onderzoek al jaren laat zien. In Why Groups Go to Extremes en later in #Republic beschrijft Cass Sunstein hoe gelijkgestemde groepen, zeker online, niet gematigder maar radicaler worden. Wie vooral mensen hoort die hetzelfde denken, wordt niet kritischer, maar zekerder van het eigen gelijk. Afwijking verdwijnt, nuance verdampt en morele eensgezindheid wordt belangrijker dan denken.

Je ziet het hier gebeuren, in real time.

Oude citaten van meer dan tien jaar geleden worden erbij gehaald om het eigen gelijk te staven. Context doet er niet toe. Tijd niet. Ontwikkeling niet. Een uitspraak uit 2014 wordt een levenslange identiteit, omdat er van recentere datum blijkbaar niets te vinden is. Alsof mensen niet kunnen veranderen, reflecteren of bijstellen. Een merkwaardig mensbeeld voor wie zegt te geloven in groei en bewustwording.

Intussen blijft de oorspronkelijke tekst van Leijten irrelevant verklaard. Niemand citeert haar woorden. Niemand gaat in op haar waarschuwing voor hokjesdenken. Niemand lijkt de ironie te zien dat een tekst over tribalisme wordt beantwoord met tribalisme.

Dit gaat niet over links of rechts. Niet over SP of VVD. Niet over Nijman of Leijten. Dit gaat over uitsluiting. Over bepalen wie nog mag spreken en wie niet. Over morele verontwaardiging als excuus om niet meer te hoeven denken.

Ik hoef het met Nijman niet eens te zijn om te zien hoe dit ontspoort. Ik hoef Leijten niet te steunen om te herkennen wat hier gebeurt. Meningen worden hier niet betwist, maar vervangen door etiketten die de bubbelbühne klaarlegt voor wie zelf stopt met denken.

Vrijheid van meningsuiting is hier een decorstuk. Het mag bestaan zolang het niets verstoort. Wie buiten de lijn spreekt, wordt niet weerlegd maar gemarkeerd. En wie om argumenten vraagt, krijgt geen antwoord maar een sneer of een blokkade.

Dat is geen debat. Dat is een echoput. En hoe harder men erin roept, hoe gelijker het klinkt.

Naschrift

Na publicatie kwam de bubbelbühne in actie. Niet op de inhoud. Er werd gescholden, geprojecteerd en weggezet. Er werd vooral niet gelezen.

En als iets er niet staat, dan verzin je het gewoon. “En dan ook de islam er nog bijhalen”, bijvoorbeeld, om vervolgens “smerig” te kunnen roepen. Uiteraard gevolgd door een blokkade van de verheven meneer. Dat is geen misverstand, maar een oude techniek. Wie eerst iets roept wat er niet staat, hoeft inhoudelijk niet op de tekst te reageren.

Geen enkele reactie kwam met een argument. Wel met woede en moreel theater. Er werd gesteld dat woorden achter elkaar zetten nog geen column is, omdat de aanname was dat de auteur niet zou weten waar “Zou u haar doen” vandaan komt. Dat weet zij wel. Uit 2010.

En precies daar raakt dit stuk zijn kern. Dat El Hamidi in 2026 moet teruggrijpen op een quote uit 2010 om een punt te maken, is op zichzelf al veelzeggend. Niet over Renske Leijten, want inhoudelijk zegt hij niets. Die quote zegt alles over de armoede van zijn kritiek. Wie niets actueels kan aanwijzen, graaft in stoffige archieven en noemt dat duiding.

De ironie is compleet wanneer die morele verontwaardiging gepaard gaat met klachten over stijl. Witheet worden van “warrige stukjes en lelijke zinnen”, terwijl je zelf “ik wordT” schrijft en interpunctie laat verdwijnen, is ook een keuze, Sheila Sitalsing. Net als woede verwarren met inhoud. Om het in haar eigen woorden te zeggen: woorden achter elkaar zetten is nog geen inhoudelijke reactie. Doe er je voordeel mee.

Wie morele woede nodig heeft om een punt te maken, heeft geen punt meer.

Zou u haar doen? | b r o n n e n

Media

De feeks, de heks en het lek

Domicela Heijmeriks

De val van informateur Hans Wijers begon met één lek en eindigde in een morele storm die groter werd dan menig formatiedossier. Dat alles vanwege één woord in een appje.

Dat woord was “feeks”. Toch leidde het dit keer tot een politieke afstraffing die in jaren zijn weerga niet kende. En terwijl Den Haag struikelde over dit ene bericht, drong zich een ongemakkelijke vergelijking op: Sigrid Kaag werd jarenlang als heks weggezet – compleet met bezem naast de Twin Towers – zonder dat er iemand opstapte of een formatie ontspoorde.

Het verschil tussen heks en feeks zit niet in de ernst van het woord, maar in wie het uitspreekt en wanneer het politiek uitkomt.

Wat er feitelijk gebeurde: twee momenten, één val

De affaire rond Wijers draait om twee momenten.

Moment 1: de verkiezingsavond

NRC schreef dat Hans Wijers Dilan Yesilgöz die avond een “leugenaar” zou hebben genoemd. Maar Eric Smit, die naast hem stond, zei direct dat híj die woorden had uitgesproken. AD en de Volkskrant bevestigden dat. Toch bleef NRC de uitspraak aan Wijers koppelen, zonder opname, citaat of bewijs.

Moment 2: het appje

Toen die eerste lezing begon te wankelen, kwam NRC met een tweede onthulling: een oud appje uit een kleine D66-groep waarin Wijers sprak over “die feeks van de VVD”. De context ontbrak, de timing ook, maar het oordeel lag vast. Binnen 24 uur trad hij af.

Geen schandaal, geen gelekte staatsgeheimen.
Één woord, één appje, één storm.

Wie lekte – en waarom nu?

Het appje ging rond in een kleine D66-groep: Wijers, Eric Smit, Willem Sijthoff en een paar anderen. Het Parool meldde dat Sijthoff zich publiekelijk moest distantiëren van het lek. Sheila Sitalsing schreef dat dezelfde bron achter beide onthullingen zat. Trouw noteerde dat NRC’s tweede scoop precies verscheen op het moment dat de eerste begon te wankelen.

De vraag wie lekte is daardoor eenvoudiger dan de meeste verslaggevers opschreven: het lek kwam uit de D66-kring rond Wijers. En het kwam naar buiten toen het politiek het meest uitkwam. Niet uit integriteit, maar uit timing.

Dit was geen morele zuivering, maar een machtsspel dat werd verpakt als verontwaardiging.

Feitelijke vergelijking: wie schreef wat?

De berichtgeving over Wijers laat zien hoe zes kranten hetzelfde feit totaal anders framen. Niet omdat de feiten verschillen, maar omdat elke redactie vanuit een eigen reflex, belang of bubbel schrijft. Hieronder de vergelijking op basis van alle stukken.

NRC | De aanklager, rechter én verslaggever in één

NRC bracht zowel de eerste als de tweede onthulling en zette zichzelf daarmee midden in het verhaal. De krant sprak in zware termen – “dedain”, “ongepast”, “onhoudbaar” – terwijl het bewijs beperkt bleef tot “meerdere bronnen” die niet werden getoond. Toen Eric Smit verklaarde dat híj de omstreden woorden op verkiezingsavond had uitgesproken, begon NRC’s reconstructie te wankelen. Maar nog voordat die twijfel kon landen, volgde een tweede onthulling: het appje. Dat werd gepresenteerd als een morele knock-out. Zo hield NRC de eerder ingezette lijn overeind.

Opvallend is wat NRC níét deed: geen reflectie op de eigen rol, geen uitleg waarom geen enkel bewijs openbaar werd gemaakt, en geen enkele vergelijking met eerdere, veel hardere aanvallen op vrouwelijke politici. Extra wrang is dat uitgerekend NRC zelf in 2021 een cartoon van Ruben Oppenheimer publiceerde waarin Kaag als heks op een bezem richting de Twin Towers vliegt – op 11 september. Over smaak valt te twisten, maar over dubbele standaarden iets minder. NRC opereerde in deze affaire dan ook minder als waakhond en meer als regisseur.

De Telegraaf | Politieke munitie in chocoladeletters

De Telegraaf nam de NRC-onthullingen gretig over maar gebruikte ze vooral als aanvalswapen tegen D66. In de stukken van Wouter de Winther verdwenen alle nuances: D66 was hypocriet, de VVD slachtoffer en JA21 “terecht gepikeerd”. De krant strooide met woorden als “blunder”, “diskwalificeert zichzelf” en “rommelige start” en haalde Kaags eerdere behandeling als “heks” erbij. Niet om een dubbele standaard bloot te leggen, maar om D66 weg te zetten als inconsequent. De herkomst van het lek kwam geen moment ter sprake.

De Telegraaf biedt politieke positionering, geen zoektocht naar waarheid.

Volkskrant | Tussen nuchtere verslaggeving en scherpe column

De Volkskrant bestond in deze affaire uit twee sporen. De nieuwsredactie nam de NRC-reconstructie vrijwel volledig over. Ze meldde wel dat Eric Smit de omstreden woorden zelf had uitgesproken, maar verbond daar geen conclusie aan – en schreef vooral over vertraging in de formatie en “slecht gesternte” zonder de rol van de lekken echt te analyseren.

Heel anders was de toon in de column van Sheila Sitalsing. Zij was de enige die het koor doorbrak. Ze schreef dat de eerste onthulling waarschijnlijk was gebaseerd op fout bronmateriaal, noemde de tweede scoop een rookgordijn uit dezelfde hoek en typeerde het geheel als “kluitjesvoetbal” tussen politiek en journalistiek.

AD | De dramaturgische reconstructie

AD koos voor de vorm van een kroniek: reconstructies op de minuut, een woordenbrij (“dramatische persconferentie”, “lelijk appje”, “twintig uur informateur”) en een stoet aan citaten van politici die op elkaar reageren. De correctie van Eric Smit wordt wel genoemd maar niet echt verwerkt, waardoor AD dezelfde bocht neemt als veel andere kranten: als NRC het zegt, zal het wel kloppen.

Trouw | Klinisch, maar daardoor bijna blind

Trouw houdt afstand van de emotie: feitelijk, voorzichtig en zonder grote woorden. De krant noteerde als enige dat NRC’s tweede onthulling precies verscheen toen de eerste begon te wankelen. Maar daar bleef het bij. Er volgde geen vraag naar motieven, geen analyse en geen context. De observatie stond er, kaal en onaf, alsof het niet méér betekende dan een toevallige timing.

Trouw is daarmee neutraal op een manier die soms lijkt op wegkijken.

Het Parool | Menselijk, verhalend, maar toch volgend

Het Parool is het meest nabij in toon. De krant laat politici spreken, benoemt voorzichtig de twijfel (“waren het wel zijn woorden?”) en beschrijft hoe Yesilgöz via-via hoorde dat ze “feeks” was genoemd. Ook Parool leunt op de NRC-reconstructie. De vraag naar de herkomst van het lek wordt wel gesteld maar niet doorgetrokken, waardoor de krant het verhaal volgt zoals het wordt aangereikt. Het resultaat is een middenpositie tussen AD’s verhalende stijl en de aarzelende twijfels bij de Volkskrant, maar zonder de kernvraag te stellen: wie stuurt dit?

De gemiste vragen (en waarom dat telt):

Alle kranten, behalve één column, laten drie belangrijke vragen liggen:

Waarom leidt een privé-appje tot een politieke val, terwijl vier jaar openlijke heks-retoriek richting Kaag nooit als breekpunt werd gezien?

Waarom wordt de rol van NRC niet onderzocht, terwijl dezelfde krant zowel de onthullingen brengt als het morele oordeel velt?

En waarom vraagt niemand wie het appje heeft gedeeld, terwijl juist dat lek de politieke uitkomst bepaalde?

Dat die vragen niet worden gesteld zegt veel: redacties volgen elkaar en bedienen vooral hun eigen bubbel. Daarbij vergeten ze de rol die ze eigenlijk horen te vervullen: die van vierde macht, de poortwachter van de democratie.

Kaag, heks en de verdwenen norm

Zet dit naast de behandeling van Sigrid Kaag en het contrast springt in het oog. Jarenlang werd zij openlijk als heks weggezet: Wilders die haar zo noemde op X, een cartoon waarin ze op een bezem langs de Twin Towers vliegt, en herhaalde posts waarin hij haar afschilderde als “de vrouw die ons land afbreekt”. Het was geen grap of losse oprisping, maar een publiek vijandbeeld dat uiteindelijk leidde tot beveiliging.

Toch had die retoriek geen enkele politieke consequentie. Geen informateur viel, geen formatie ontspoorde, geen partijleider stelde dat samenwerken met iemand die een minister “heks” noemt onmogelijk was. De heks-retoriek werd behandeld als folklore, als iets waar je als politicus maar tegen moet kunnen.

Daartegenover staat de affaire-Wijers: één woord in een besloten appgroep leidde tot een politieke executie. Niet omdat “feeks” ernstiger is dan “heks”, maar omdat het woord op het juiste moment bruikbaar werd gemaakt.

Het draait dus niet om het woord zelf, maar om de timing en het doelwit.

De (on)geloofwaardigheid van Yesilgöz

De verontwaardiging over het woord “feeks” klinkt harder wanneer het doelwit zelf als vlekkeloos wordt neergezet. Maar dat beeld klopt niet. Yesilgöz lag als minister van Justitie juist onder vuur vanwege aantoonbaar onjuiste uitspraken over het dossier nareis-op-nareis.

In talkshows, interviews en Kamerdebatten beweerde ze dat het om “duizenden mensen” ging en dat dit de asielinstroom fors vergrootte. De officiële analyse van de IND laat echter iets heel anders zien: over vijf jaar tijd ging het om 880 aanvragen waarvan er 350 zijn ingewilligd – goed voor ongeveer één procent van alle nareiszaken. Het ging dus om tientallen per jaar.

Toch bleef Yesilgöz deze hogere aantallen herhalen. In de Volkskrant zei ze zelfs: “Het gaat over duizenden mensen – hoeveel exact weten we niet.” In het Kamerdebat erover spraken partijen van “fabels”, “misleiding” en “belazeren van Nederland”. Volt en SP dienden een motie van wantrouwen in. Zelfs CDA en NSC erkenden dat haar informatie niet klopte.

Feit blijft: Yesilgöz verspreidde aantoonbaar onjuiste cijfers over een belangrijk dossier, met directe gevolgen voor het debat en de beeldvorming. En toch had dat geen politieke consequenties. Geen crisis, geen formatiestop, geen morele verontwaardiging die dagenlang het nieuws beheerste.

Dat contrasteert scherp met de affaire-Wijers. Een privéwoord leidde tot een politieke executie. Bewezen onwaarheden in een beleidsdossier leidden tot … niets. Wat “onverantwoord gedrag” is, blijkt dus minder af te hangen van de feiten dan van wie het zegt en wanneer het uitkomt.

Waarom dit verhaal stinkt

Het stinkt omdat dezelfde woorden anders worden gewogen afhankelijk van wie ze uitspreekt. De morele maat verschuift met de politieke wind: wat gisteren folklore was, is vandaag een doodzonde. Een privéwoord als “feeks” werd fataal voor een informateur, terwijl “heks” – jarenlang herhaald, publiek en gericht op één persoon – nooit tot politieke gevolgen leidde.

Het stinkt ook omdat het lek uit de eigen D66-kring kwam, maar niemand die vraag wil stellen. Omdat NRC eerst een wankel frame bouwde en dat frame repareerde met een tweede lek zodra de eerste versie begon te wankelen. De krant die onthult, velde ook het morele oordeel – zonder bewijs – en werd zo speler in plaats van scheidsrechter. Andere media volgden braaf, alsof één bron voldoende is om het hele politieke speelveld te bepalen.

Ondertussen bleven aantoonbaar onjuiste cijfers van Yesilgöz zonder gevolgen, terwijl Kaag vier jaar lang kon worden gedehumaniseerd zonder dat iemand een grens trok. Niemand benoemde het motief van het lek, terwijl juist dat lek de uitkomst bepaalde. En de enige vraag die ertoe doet – wie profiteert hiervan? – werd zorgvuldig ontweken.

Wie goed kijkt, ziet geen incident maar een patroon. Een systeem waarin verontwaardiging selectief wordt aangezet, media machtsfactor worden en politieke schade strategisch wordt uitgedeeld.

De affaire-Wijers bewijst één ding: in Den Haag geldt niet wat je zegt, maar wie er belang bij heeft dat je het níet meer kunt zeggen. “Feeks” was geen grens, het was een kans. En de poortwachters van de democratie? Die stonden erbij, keken ernaar en holden daarna enthousiast achter het lek aan als een dronken vriendenteam dat denkt dat het kampioen is. De bubbelbühne tot op het bot ontmaskerd.

Benieuwd waar al die frames, feiten en fabels vandaan kwamen? Klik hier voor de bronnen.

Naschrift

Kort na publicatie van dit artikel stuurde NRC een nieuwsbrief rond waarin de krant toelichtte waarom de berichtgeving over Hans Wijers volgens haar journalistiek gerechtvaardigd was. Die toelichting roept echter meer vragen op dan ze beantwoordt.

NRC schrijft dat “veertien bronnen” bevestigden dat Wijers op verkiezingsavond bepaalde woorden zou hebben gebruikt, maar laat volledig in het midden wie die bronnen zijn, wat zij precies hebben gehoord en of het directe of indirecte getuigen waren. Dat Eric Smit – die letterlijk naast Wijers stond en verklaarde dat híj het woord had uitgesproken – wordt weggezet als iemand die zich “anders herinnert”, maakt vooral duidelijk hoe onduidelijk de kwaliteit van die veertien bronnen is.

De krant stelt ook dat het appje “geverifieerd” was. Wat dat verificatieproces precies inhield blijft onbekend: geen datum, geen context, geen bron, geen technische bevestiging. De lezer moet genoegen nemen met het etiket, niet met het bewijs.

Opmerkelijk is bovendien dat NRC zelf bevestigt dat vragen over het appje aan Wijers werden gesteld op het moment dat hun eerdere reconstructie begon te wankelen. Dat het appje juist dán opdook, in een zeer kleine D66-kring, zegt vooral iets over timing en over hoe lekken en publicaties elkaar kunnen versterken.

Deze nieuwsbrief beantwoordde dus niet de centrale vraag die boven dit dossier blijft hangen: wie bepaalt in Nederland wanneer iets een schandaal is? En minstens zo belangrijk: waarom precies op dat moment?

Sociale media

De gebroken spiegel

Domicela Heijmeriks

Over framing, morele verontwaardiging en een onsmakelijke tweet

Als je framing en propaganda veroordeelt, maar zelf een deportatie voorstelt onder het mom van een “spiegel”, wat zegt dat dan over je geloofwaardigheid als journalist?

“Alle Joden deporteren naar de VS en van Israël een kuuroord maken.”
— Chris Klomp, 5 juni 2025

Waarom hij dat schreef? Omdat iemand op X vroeg: “Als ik nu eens over die rode lijn heen kijk, zie ik dan een (suggestie voor) een definitieve oplossing?” Klomps antwoord: deportatie. Geen grap, geen uitleg. Gewoon een keiharde uitspraak.

Klomp noemt zichzelf onafhankelijk journalist. Iemand die “tijd neemt voor duiding” en niet meedoet aan snelle framing. Zijn website vraagt om donaties zodat hij kan blijven schrijven “… wat hij wil. Onafhankelijk.”

Maar hoe geloofwaardig is dat, als je zulke dingen zegt?

Maatstaven voor anderen, niet voor zichzelf

In een recent stuk haalt Klomp uit naar De Telegraaf, omdat die activisten op een Gaza-boot “Hamas-fans” noemde. Volgens hem is dat framing. Maar hij noemt diezelfde groep zelf “alleen mensenrechtenactivisten”. Zonder nuance.

Wie framing aanvalt, moet ook zijn eigen woorden wegen. Zijn deportatie-opmerking is niet alleen verwerpelijk, maar ondergraaft alles wat hij over journalistiek zegt te verdedigen.

Op zijn site schrijft Klomp:

“Wat als iemand wél tijd neemt voor duiding?”

Maar dat doet hij niet. Zijn uitspraak over deportatie had zo van een trollend account kunnen komen.

In een tijd waarin antisemitisme toeneemt en het publieke debat verhardt, is dit geen onschuldige uitglijder. Het is een signaal. En wie een spiegel ophoudt, moet er ook in durven kijken.

Analyse maakt plaats voor preek

Volgens Media Bias/Fact Check (2024) is De Telegraaf inderdaad “right biased”, maar ook “mostly factual”, met een schoon factcheck-record. De site wijst op sterke woordkeuze en gebrekkige bronvermelding, maar noemt de krant niet onbetrouwbaar. Klomps voorstelling van De Telegraaf als een zuivere propagandamachine houdt daarmee geen stand. Rechts zijn is niet hetzelfde als structureel onwaarachtig zijn.

In zijn stuk over De Telegraaf is er geen inhoudelijke analyse van het nieuwsbericht. Geen bronnen, geen wederhoor – alleen moreel dedain en oude vetes.

Hij verwijt framing, maar gebruikt zelf zinnen als “Palestijnse burgers levend verbrand” en “baby’s die sterven van de gecreëerde hongersnood”.

Hij hekelt activistische journalistiek, maar bedrijft het zelf. Hij presenteert zich als het laatste geweten in de media. Maar wie anderen de maat neemt, moet ook zijn eigen woorden toetsen. Zeker als die gaan over het deporteren van een bevolkingsgroep.

Het stopt niet bij één uitspraak

“Ik geloof ook niet dat de Holocaust is gepleegd door de islam. Heb ook wat moeite met die enorme misdaad te koppelen aan superieur zijn.”
— Chris Klomp, 7 juni 2025

Dat is vreemd. Want de Holocaust was juist het gevolg van het idee dat het Arische ras superieur was. Als je dát niet ziet, mis je basiskennis.

De paradox: Klomp waarschuwt voor superioriteitsdenken, maar pleitte eerder zélf voor deportatie. Hij beschuldigt anderen van morele ontsporing, maar sleept de Holocaust in een discussie waar hij geen grip op heeft.

De spiegel als schild

“Maar goed, we kunnen we constateren dat de spiegel geslaagd is. Ophef en gedoetjes als je dit zegt over de Joden, totale stilte als dit een letterlijk plan is met Palestijnen als slachtoffers. We see you.”
— Chris Klomp, 7 juni 2025

Volgens Klomp is zijn uitspraak dus “een spiegel” en wie daar boos op wordt, bevestigt volgens hem alleen maar zijn gelijk. Een klassiek rookgordijn: hij trekt de morele jas nog strakker aan, zonder iets terug te nemen. Wie kritiek heeft, is ineens schuldig aan stilzwijgen over ander onrecht.

Maar laten we helder zijn: wat Klomp schreef, is walgelijk. Niet omdat het over Joden ging. Niet omdat het over Palestijnen zou kunnen gaan. Maar omdat het over mensen gaat. Het deporteren van een bevolkingsgroep suggereren is geen spiegel. Het is moreel failliet, ongeacht het doelwit.

Of het nu gaat over Joden. Over Palestijnen. Over christenen. Of over aanhangers van het drieogige spaghettimonster …

… dit zeg je niet.

Geen uitschieter, maar een patroon

Wie denkt dat Klomps uitspraak over deportatie een eenmalige uitschieter was, komt bedrogen uit. Een reeks eerdere tweets laat zien dat het geen incident is, maar een terugkerende stijlfiguur, waarin Joden worden gegeneraliseerd, belachelijk gemaakt of moreel afgewezen.

In reacties op het Israëlisch-Palestijns conflict vergelijkt Klomp Joden met nazi’s, zegt hij dat “ze hetzelfde doen”, stelt hij dat “Marokkanen, Joden, allemaal één pot nat zijn” en suggereert hij dat ze “beter naar Trumpland kunnen” omdat ze daar “altijd gehaat zullen worden – deels terecht”.

De spiegel is geen reflectie maar een rookgordijn. Wie dit soort dingen structureel zegt, over langere tijd, in volle ernst en zonder correctie, hoeft geen spiegel aan te reiken, maar een verklaring.

Of beter nog: zet gewoon ‘antisemiet’ in je bio. Scheelt een hoop uitleg.

_______________________

Naschrift | Over wederhoor, journalistieke normen en een gemiste kans

Na publicatie van dit blog ontving ik een reactie van Chris Klomp. Hij schreef dat het stuk “de plank volledig misslaat” en beklaagde zich over het ontbreken van wederhoor, met daarbij de opmerking dat “niemand reageert” op dit “verhaaltje”.

Behalve hijzelf dus. Per e-mail, vol dedain.

Uiteraard heb ik hem daarop alsnog de gelegenheid geboden om inhoudelijk te reageren. Hij kon daarvoor per e-mail een (inhoudelijk) weerwoord insturen, dat ik met plezier als naschrift aan het blog zou hebben toegevoegd. Klomp wees dit aanbod af. Volgens hem hoort wederhoor uitsluitend vóór publicatie plaats te vinden. Het blog noemt hij “geen journalistiek, maar framing”.

Voor de duidelijkheid: dit blog is gebaseerd op uitspraken die Klomp zelf publiekelijk heeft gedaan via sociale media, met name op X. Hij wordt letterlijk geciteerd, voorzien van directe bronverwijzingen. Op dat platform is zijn toon vaak uitgesprokener dan elders, wat de context van zijn woorden des te relevanter maakt.

Volgens de Code van Bordeaux, de internationale gedragscode voor journalisten én de Nederlandse Raad voor de Journalistiek, is wederhoor bij journalistieke publicaties een belangrijk principe, maar géén absolute verplichting vóór publicatie. Zeker bij opiniestukken over publieke uitlatingen volstaat het om achteraf ruimte tot reactie te bieden, een gangbare en integere praktijk binnen de journalistiek.

Het is jammer dat het kennelijk makkelijker is om op alles te reageren met het woord “spiegel”, dan om inhoudelijk in te gaan op je antisemitische posts.

Voor wie zich beroept op journalistieke ethiek, is het misschien raadzaam om punt 9 en 10 van de Global Charter of Ethics for Journalists (Code van Bordeaux) nog eens rustig door te nemen.

_______________________

Overzicht met de screenhots van X

Dit stuk is ook verschenen in The Times Of Israel op 8 juni 2025

BS by Media

Framing is géén nuance

Domicela Heijmeriks

Over schuld, grenzen en waarom vrouwen altijd iets fout doen

Soms laat framing zich vangen in één zin. Geen lange uitleg, geen geraffineerd beeld, gewoon één formulering die blootlegt hoe diep schadelijke denkpatronen nog steeds verankerd zijn. Onlangs verscheen een opiniestuk op een blog met de titel: “Vrouwen laten zich te gemakkelijk verkrachten“.

Dat is geen ongelukkige bewoording. Het is een overtuiging. Een frame. En vooral: een voorbeeld van hoe journalistiek mee kan werken aan het normaliseren van daderschap en het leggen van de schuld bij slachtoffers.

Klomp noemt zijn stuk een toelichting op een eerdere uitspraak van Gerard Spong, die stelde dat vrouwen zich te gemakkelijk laten verkrachten. In de aankondiging op X stelt hij zelfs dat Spong wel degelijk een goed punt had en verwijt hij de Sisterhood dat ze zich bezighield met deels misplaatste ophef.

Maar die ‘nuance’ herhaalt vooral het frame: de man is fout, maar de vrouw had iets anders moeten doen.

Wat zijn woordkeuze zegt 

De manier waarop Klomp aankondigt dat zijn stuk online staat, is veelzeggend. Door te spreken van de Sisterhood zet hij zijn vrouwelijke critici neer als een soort kliek die vooral elkaar napraten. Kippen in het hok: weg te wuiven als snoes, moppie of een stel wauwelende dames die je niet serieus hoeft te nemen. Niet de inhoud telt, maar wie het zegt. En als het een vrouw is, dan is het blijkbaar automatisch een kakelende horde in plaats van een inhoudelijk punt.

Met “deels misplaatste ophef” wuift hij de kritiek nog verder weg: het is geen verontwaardiging, maar hysterie. En door te benadrukken dat Spong “wel degelijk een goed punt had”, laat hij zien dat hij meer waarde hecht aan juridische scherpzinnigheid dan aan de maatschappelijke schade die zulke uitspraken veroorzaken.

Deze woordkeuze verraadt een schrijver die zich ongemakkelijk voelt bij vrouwelijke tegenspraak en dat ongemak maskeert met ironie, dedain en een dun laagje ‘objectieve nuance’. Niet omdat hij geen argumenten heeft, maar omdat hij de morele lading van het onderwerp weigert serieus te nemen.

Waarom ik hier zo scherp op reageer? Omdat ik onderzoek heb gedaan naar kindhuwelijken en zomerbruiden. Omdat ik de verhalen ken van meisjes die keer op keer ‘legaal’ verkracht worden. Die op hun achttiende eindelijk kunnen ontsnappen omdat ze een echtscheiding aan kunnen vragen, maar met vier kinderen hangend aan hun rokken. Omdat ik wél heb leren luisteren.

Het rookgordijn: van framing naar verwijt 

De kritiek op de titel was hevig en terecht. Maar de reactie van Klomp voegde daar nog een extra laag aan toe. In plaats van reflectie volgde ontkenning. De lezer zou het verkeerd begrepen hebben. Het zou niet om echte verkrachting gaan, maar om iets anders: schuldverkrachting.

Volgens Klomp gaat het namelijk niet om opzettelijke verkrachting, maar om vrouwen die seks ondergaan “die ze eigenlijk niet willen”, zonder daar duidelijk genoeg over te zijn. Die volgens hem hun grenzen beter hadden moeten aangeven.

Dat klinkt als nuance, maar is niets anders dan een verschuiving van schuld – weg van de dader, richting het slachtoffer. Geen erkend geweld, maar beoordeeld gedrag. Vrouwen die verkracht zijn, zullen daar vast blij mee zijn: zoveel ‘nuance’.

De retoriek van schuldverschuiving 

Uit het oorspronkelijke stuk:

“Ze geven hun grenzen niet goed aan.”

“Ze ondergaan seks die ze eigenlijk niet willen.”

“Vrouwen gaan te vaak over hun eigen grens heen.”

Let op de formulering: niet de dader staat centraal, maar het gedrag van de vrouw. De man is hooguit fout, maar haar gedrag is het echte probleem. Hij is actief, zij is nalatig. En daarmee komt het oordeel niet terecht bij degene die de grens overgaat, maar bij degene die hem niet duidelijk genoeg aangaf.

Dat is framing in zijn zuiverste vorm: een maatschappelijke werkelijkheid herstructureren via taal en zo de norm verleggen. Niet: “Wat deed hij?” maar: “Wat liet zij gebeuren?”

Geen juridische analyse, maar moreel oordeel 

De schrijver beroept zich op zijn ervaring als rechtbankverslaggever. Hij heeft honderden zaken gezien. Maar rechtszaken gaan over bewijs, niet over beleving. Over juridische toerekenbaarheid, niet over maatschappelijke verantwoordelijkheid. En juist dat laatste, maatschappelijke verantwoordelijkheid, legt hij in zijn stuk vol overtuiging bij vrouwen.

Wat hij presenteert als neutrale observatie, is in werkelijkheid een moreel oordeel: vrouwen zouden hun grenzen duidelijker moeten aangeven. Het is de klassieke verschuiving van schuld, verpakt in een nieuw jasje. Geen expliciete verwijtbaarheid, maar een impliciet: je had het kunnen voorkomen.

De verzwegen context: bevriezen, zwijgen, overleven 

Wat volledig ontbreekt in het stuk, is begrip voor de werkelijkheid van slachtoffers. De bevriezing. De sociale druk. Het gevoel dat ‘nee zeggen’ leidt tot gevaar. Of simpelweg de verwarring die ontstaat als grenzen vervagen onder invloed van ongelijk verdeelde macht.

In plaats van empathie, krijgen vrouwen een les. In plaats van analyse, krijgen we oordeel. Er is geen ruimte voor het verhaal van de vrouw, alleen voor haar verzuim. Alsof ‘nee’ zeggen voldoende is. Alsof een man stopt als je je bedenkt. Alsof je hem überhaupt altijd fysiek kunt afweren. Dat is geen onhandige formulering. Dat is culturele medeplichtigheid, uitgedrukt in ogenschijnlijk redelijke taal.

Framing als tweede geweld 

Framing doet iets. Het bepaalt wat normaal is. Wie verantwoordelijk is. Wat telt als grensoverschrijding, en wat wordt weggezet als miscommunicatie. Door te spreken over ‘schuldverkrachting’ als iets wat vrouwen over zichzelf afroepen door hun grenzen niet goed aan te geven, wordt een nieuw soort schuld geconstrueerd: moreel in plaats van strafbaar, maar even beschadigend.

Want slachtoffers die geen nee durven zeggen, die bevriezen, die zwijgen, die worden door dit frame alsnog verantwoordelijk gehouden. Niet voor wat ze deden, maar voor wat ze niet deden. Niet voor hun gedrag, maar voor hun gebrek aan verzet.

De cynische omkering 

Op kritiek reageerde de schrijver met een reeks ontwijkende of ronduit pijnlijke opmerkingen. 

“Mensen moeten ook niet moorden. Yet, here we are.”

Of:

“Die weerbaarheid zit hem in het aangeven van grenzen.”

De dader wordt erkend, maar het oplossingsgericht denken richt zich uitsluitend op het slachtoffer. Alsof de verantwoordelijkheid voor geweld het beste kan worden aangepakt door de ander sterker, duidelijker, assertiever te maken. Alsof het probleem niet ligt bij grensoverschrijding, maar bij communicatie tussen de lakens.

De identificatie met de dader 

De meest schrijnende post op X kwam zogenaamd als een grappige spiegel:

“Best wel erg hoe vrouwen womansplainen over verkrachting. Alsof zij weten hoe het voelt om dader te zijn.”

Daarin wordt niet alleen het spreken van vrouwen over hun ervaring weggezet als betweterig, maar ook de positie van de dader centraal gezet als iets dat niet ter discussie mag staan – tenzij je hem begrijpt. Het frame is dan compleet: de dader als miskende figuur, de vrouw als moreel tekortschietende.

Lesmateriaal 

Het enige positieve aan dit hele stuk? Het is geweldig lesmateriaal. Framing, victim blaming, gaslighting en verantwoordelijkheid verschuiven – allemaal kraakhelder in één casus. Mediawijsheid was zelden zo actueel.

De titel was geen fout. De reacties geen verheldering. En schuldverkrachting? Die zit niet in vrouwen die hun grens niet aangeven. Die zit in mannen die daar niet naar luisteren en in teksten die dat goedpraten met taal.

Toen ik mijn eerste draadje hierover deelde op Bluesky, kwamen er meteen mannen onder reageren dat ik hun aandacht niet waard was (had ik niet om gevraagd), dat ik het mis had of niet begreep (uitleggen waarom konden ze niet). Ik hoop van harte dat zij nooit te maken krijgen met een huilende dochter, zus, vriendin of nicht na een verkrachting die eigenlijk een ‘schuldverkrachting’ zou zijn. Dan kun je ze gewoon het stuk van Klomp laten lezen. Misschien begrijpen ze dan waarom ‘weerbaarheid’ niet altijd helpt. Of waarom niemand zich ‘te makkelijk laat verkrachten’.

Het leukste op Bluesky bij het draadje? De verontwaardiging van Klomp – nul inhoud of weerlegging, maar pompeus gemekker. Hij voldoet keer op keer aan de lage verwachtingen. Dat dan weer wel.