“I swore never to be silent whenever and wherever human beings endure suffering and humiliation. We must take sides. Neutrality helps the oppressor, never the victim. Silence encourages the tormentor, never the tormented.”
Wie zwijgt, kiest de kant van de onderdrukker, zei Elie Wiesel. Toch blijft het in Nederlandse en Europese media opvallend stil over iets wat internationale mensenrechtenorganisaties steeds explicieter benoemen: de Israëlische apartheid.
In april 2021 publiceerde Human Rights Watch een uitgebreid rapport waarin Israël wordt aangeduid als een apartheidsstaat, met de expliciete oproep om die term ook zo te gebruiken. Enkele maanden eerder trok de Israëlische mensenrechtenorganisatie B’Tselem dezelfde conclusie. Beide rapporten kwamen van internationaal gerespecteerde organisaties, maar kregen nauwelijks aandacht in de Nederlandse media. Het later verschenen rapport van Amnesty International onderging hetzelfde lot. In plaats van inhoudelijke journalistieke duiding verschoof het debat vooral naar sociale media, waar kritiek op de staat Israël routinematig werd weggezet als antisemitisme.
Dat is opmerkelijk, omdat deze drie rapporten, verschenen binnen één jaar, fundamentele vragen oproepen over structurele mensenrechtenschendingen en de behandeling van de Palestijnse bevolking. Tegelijkertijd is zichtbaar dat de manier waarop over apartheid in relatie tot Israël wordt gesproken, de afgelopen jaren verschuift. Binnen de wetenschap, bij mensenrechtenorganisaties en in internationale media is die verandering duidelijk merkbaar. Alleen de Noordwest-Europese pers lijkt achter te blijven, met weinig diepgravende analyses of hoofdredactionele reflectie.
Ha’aretz en het woord apartheid
Voor dit artikel onderzocht ik hoe Israëlische media schrijven over apartheid, met een focus op dagblad Ha’aretz. Deze krant staat bekend als een onafhankelijke kwaliteitskrant, liberaal van toon en invloedrijk binnen het publieke debat. Via Factiva analyseerde ik het gebruik van het woord ‘apartheid’ in Ha’aretz tussen januari 2017 en januari 2022. Dat leverde 915 artikelen op.
Niet alleen de frequentie is relevant, maar ook de context. Verschijnt het woord in de kop of alleen in een citaat? Wordt het centraal gebruikt of terloops genoemd? En misschien nog belangrijker: staat het tussen aanhalingstekens, of niet? Aanhalingstekens fungeren vaak als een subtiel signaal dat een term als omstreden of niet-legitiem wordt gepresenteerd.
Wat opvalt, is dat de toon in recente artikelen duidelijk verschilt van eerdere jaren. Waar Ha’aretz lange tijd dicht bij het officiële narratief van de staat Israël bleef, sluit de berichtgeving steeds vaker aan bij een verschuivende publieke opinie. Het woord apartheid verschijnt vaker en steeds vaker zonder distantie, al zal het waarschijnlijk nog tijd kosten voordat het begrip volledig wordt geaccepteerd in het bredere debat.
Geloofwaardigheid en weerstand
De term apartheid blijft politiek beladen. In diplomatieke en publieke contexten wordt nog vaak gesproken over ‘tijdelijke bezetting’, een kwalificatie die na meer dan vijftig jaar vooral vragen oproept. De Israëlische politicoloog Oren Yiftachel wees er in 2021 op dat apartheid verschillende vormen kent en niet één op één hoeft overeen te komen met het Zuid-Afrikaanse model.
Intussen gelooft vrijwel niemand nog serieus in een levensvatbare tweestatenoplossing. Wel wint een alternatief denkmodel terrein, zoals A Land for All, een Israëlisch-Palestijnse beweging die pleit voor gedeelde soevereiniteit, gelijke rechten en vrijheid van beweging voor alle inwoners. Een van de initiatiefnemers is journalist Meron Rapoport, die al jaren pleit voor een radicaal ander perspectief op het conflict.
De geloofwaardigheid van Ha’aretz speelt hierin een rol. Al in 2007 concludeerden onderzoekers in het tijdschrift International Security dat analyses en opiniestukken in onder andere Ha’aretz zelden inhoudelijk ter discussie worden gesteld, vanwege hun feitelijke nauwkeurigheid en onderbouwing. Mede daarom kon Human Rights Watch uitgebreid naar de krant verwijzen zonder aan geloofwaardigheid in te boeten.
Afwijzing door identificatie
De afwijzing van het woord apartheid onder veel Israëli’s hangt nauw samen met de overtuiging dat de staat zich uitsluitend verdedigt tegen terrorisme. Illegale nederzettingen worden door grote delen van de bevolking geaccepteerd, net als de realiteit waarin miljoenen Palestijnen structureel minder rechten hebben. Daarmee staat Israël voor een keuze die vergelijkbaar is met die van Zuid-Afrika destijds: een beweging richting gelijkheid, of het bestendigen van een systeem van structurele ongelijkheid.
Dat het begrip apartheid polariseert, is duidelijk. Veel Israëlische wetenschappers en journalisten vermijden het bewust, uit angst voor reputatieschade voor de staat en voor de Joodse identiteit als geheel. Tegen die achtergrond is de ontwikkeling bij Ha’aretz opvallend. De krant gebruikt het woord steeds vaker zonder aanhalingstekens, zowel in koppen als in de lopende tekst. Dat wijst op een betekenisvolle verschuiving.
Opinie en taalgebruik
In oktober 2021 schreef voormalig plaatsvervangend procureur-generaal Yehudit Karp over de terughoudendheid rond het gebruik van het woord apartheid. Volgens haar haken veel lezers af zodra Israël met dat begrip in verband wordt gebracht. Apartheid hoort, in die beleving, bij Zuid-Afrika tussen 1948 en 1990, niet bij Israël. Wie het woord toch gebruikt, wordt al snel gezien als een radicaallinkse criticus of als iemand met antisemitische motieven.
Toch laat onderzoek zien dat Ha’aretz al jaren aandacht besteedt aan de humanitaire gevolgen van bezetting en nederzettingen, lang voordat Europese en Amerikaanse media dat structureel deden. Inmiddels gebruiken steeds meer Joodse en Israëlische critici de term openlijk, van journalisten en academici tot bloggers.
Een nieuwe toon
In recente artikelen schrijft Ha’aretz steeds kritischer over corruptie binnen de Israëlische regering, over morele twijfel na jarenlange militaire dienst en over het doden van Palestijnse kinderen bij vergeldingsaanvallen die nauwelijks nog nieuwswaarde lijken te hebben. De krant analyseert hoe radicale islam wordt ingezet als rechtvaardiging voor voortdurende bezetting, en bekritiseert de quasi-neutraliteit van de Israëlische regering ten aanzien van Rusland, terwijl de Holocaust wordt herdacht en tegelijk wordt gesproken over een nieuwe genocide in Europa.
Daarnaast beschrijft Ha’aretz structurele schendingen van Palestijnse basisrechten: huisvernietigingen, bewegingsbeperkingen en een dagelijkse realiteit van ongelijkheid. Zelfs wanneer het woord apartheid niet expliciet valt, zijn de gevolgen zichtbaar. Ook waarschuwt de krant voor de rol van desinformatie en geruchten, die via sociale media kunnen leiden tot geweld, vooral rond explosieve plekken als de Tempelberg.
Het besef groeit dat het slechts een kwestie van tijd is voordat de internationale gemeenschap de kwalificatie ‘apartheid’ overneemt, met alle politieke gevolgen van dien.
Woorden doen ertoe
Woorden doen ertoe. Media kiezen ze zorgvuldig, niet alleen om te informeren, maar ook om het publieke debat vorm te geven. Taal beïnvloedt hoe standpunten ontstaan en verschuiven. In een geglobaliseerd medialandschap, waarin Ha’aretz via zijn Engelstalige editie een internationaal publiek bereikt, speelt die woordkeuze een steeds grotere rol.
Volgens jurist John Dugard is de belangrijkste reden dat Europese media het woord apartheid vermijden de angst om van antisemitisme te worden beschuldigd. Zolang het onderscheid tussen antisemitisme en kritiek op Israëlisch beleid vervaagd blijft, wordt fundamentele discussie uit de weg gegaan.
Maar zoals Elie Wiesel al zei: neutraliteit helpt de onderdrukker, nooit het slachtoffer. En zolang het woord apartheid uit angst wordt gemeden, blijft het onrecht ongemerkt voortbestaan.
Deze tekst is een samenvatting van een analyse die werd geschreven en gepubliceerd in januari 2022, ruim vóór 7 oktober 2023, als onderdeel van een internationaal project.
Het woord dat iedereen vermijdt | b r o n n e n
Goed onderbouwde achtergrondverhalen kosten tijd. Geen grote redactie of betaalmuur, wel feiten boven fictie. Vind je dat een digitale koffie waard – een kopje, kan of kilo – dan help je mij om te blijven graven, checken en schrijven. Waarvoor dank!